Hoe kan ik zelfmanagement ondersteunen?
ABC-noden
Uit de stellingen en de definities kan je dus al afleiden dat zelfmanagementondersteuning over méér gaat dan louter kennisdeling en het geven van educatie, en over méér gaat dan het behalen van doelen die bijdragen aan de fysieke gezondheid. Ervoor zorgen dat mensen een actieve rol opnemen in het zorgproces vereist een ondersteuning van meer dan enkel noden op fysiek vlak. Mensen worden, naast lichamelijke basisnoden, namelijk ook geboren met een hele set psychologische basisnoden oftewel: ABC-noden.
- A staat voor Autonomie: een gevoel van keuzevrijheid en zelfsturing
- B staat voor verBondenheid: het gevoel van authentieke en oprechte relaties aan te gaan met anderen, en ons gesteund te voelen
- C staat voor Competentie: een gevoel van bekwaamheid en het hebben van vaardigheden om dingen te ondernemen
Een chronische aandoening is niet enkel een aanslag op lichamelijke basisnoden (bv., symptomen, complicaties), maar ook een aanslag op psychologische basisnoden. Enkele voorbeelden:
- Restricties bij het maken van dagdagelijkse keuzes die voorheen vanzelfsprekend waren (bv., “wat gaan we eten vandaag”) kunnen patiënten het gevoel geven dat hun autonomie wordt beperkt
- Patiënten ervaren vaak onbegrip en misverstanden in hun omgeving over hun chronische aandoening, en krijgen vaak misplaatste adviezen over hoe ermee om te gaan. Dit kan leiden tot de frustratie van hun nood tot oprechte en authentieke verbinding
- Een chronische aandoening zorgt ervoor dat mensen opnieuw moeten leren hoe hun lichaam werkt en moeten leren hoe bepaalde hulpmidden (bv., sensoren) werken. Dit kan ertoe leiden dat mensen met een chronische aandoening zich onzeker voelen.
Dit, en de symptomen of complicaties die ze ervaren, kan ervoor zorgen dat personen met een chronische aandoening een lagere kwaliteit van leven ervaren. En daarom wordt er bij zelfmanagementondersteuning ingezet op een breder pallet van noden en behoeften, en niet alleen de fysieke gezondheid.
SILCQ-model
Het SILQ -model is het resultaat van het doctoraatswerk van Lotte Timmermans aan de KU Leuven. Lotte beschrijft zelfmanagement(ondersteuning) als volgt:
“Zelfmanagement ondersteunen is een leerproces waar verandering begint bij bewustwording. Het is zoeken naar een balans tussen zorg verlenen en zelfregie aansturen.
Het vraagt een inspanning van iedere zorg- of welzijnsprofessional, maar het is van onschatbare waarde en op termijn zelfs tijdsbesparend!”
Het SILCQ-model biedt in deze zoektocht handvaten en legt de nadruk op de fundamenten van goede zelfmanagementondersteuning.
SILCQ is een acroniem. Het staat voor ‘Supporting’, ‘Involving’, ‘Listening’, ‘Coordinating’ en ‘Questioning’.
Elke letter staat voor een fundamentele handeling van zorg- en welzijnsprofessionals die bijdraagt aan zelfmanagement van chronische aandoeningen. In totaal kunnen we vijf fundamentele handelingen onderscheiden.
- Supporting
- = het bieden van praktische en medische ondersteuning afgestemd op de noden van de patiënt, het motiveren en opvolgen
- Involving
- = het betrekken van de zorgvrager in besluitvorming en shared decision making. Begint met de erkenning dat patiënten een gelijkwaardige partner zijn en expertise hebben
- Listening
- = actief luisteren naar wensen en doelen, de tijd nemen, onzichtbare hulpvragen herkennen
- Coordinating
- = het actief coördineren van het zorgproces en opstellen van een netwerk rond de patiënt
- Questioning
- = het actief stellen van vragen om moeilijkheden én mogelijkheden te achterhalen. Begint met de erkenning dat patiënten kennis hebben die jij als zorgverlener niet hebt.
Meer resultaten omtrent het SILQ-model vanuit het doctoraat kan u hier terugvinden :
SILCQ meets ABC
Het SILCQ-model grijpt terug naar de fundamenten. Als je ze leest krijg je vast het gevoel dat je dit al kunt én doet, en dit zal in zekere mate zeker zo zijn. Bij zelfmanagementondersteuning is het echter de kunst om de fundamenten van het SILCQ-model de combineren met de ondersteuning van de ABC-noden. We luisteren naar een patiënt, maar luisteren we ook op zo’n manier dat het de nood aan verbondenheid kan ondersteunen? Luisteren we om te kunnen antwoorden, of luisteren we om te kunnen begrijpen? We coördineren en ondersteunen de patiënt, maar doen we dat op een autonomie- en competentie-ondersteunende manier? Geven we een one-size-fits-all uitleg, of is onze uitleg afgestemd op de zaken waar de patiënt echt iets over wilt weten of leren?