Co-creatie Copy
In dit hoofdstuk kom je te weten wat co-creatie nu net betekent, wat de voor- en nadelen van co-creatie zijn, en maak je kennis met de co-creatiechecklist om te bepalen of co-creatie nodig en mogelijk is in een bepaalde situatie.
Wat versta je onder co-creatie?
Co-creatie is een vorm van samenwerking tijdens een veranderproces. Alle deelnemers hebben invloed op het proces en het resultaat van dit proces, een verandering of actie. Kenmerken van co-creatie zijn dialoog, enthousiasme, daadkracht en focus op resultaat.
Voorwaarde voor co-creatie
- Gelijkwaardigheid van deelnemers
- Wederkerigheid
- Openheid
- Vertrouwen
Aan deze voorwaarden is het best voldaan in een gestructureerd maar creatief proces onder begeleiding van een procescoach/begeleider.
Voordelen van co-creatie
Onderzoek heeft aangetoond dat co-creatie de betrokkenheid van de patiënt of cliënt verhoogt, terwijl ook de zorgverlener zich beter voelt dankzij de betrokkenheid van de eindgebruiker.
Door de eindgebruiker vroeg in het verandertraject te betrekken wordt ervoor gezorgd dat er aan de juiste dingen wordt gewerkt. Op deze manier wordt geen tijd verspilt aan ontwikkelingen waar de eindgebruiker niet op zit te wachten. Er zal onmiddellijk een breder draagvlak zijn voor het nieuwe project.
Bij co-creatie wordt echt geluisterd naar de eindgebruiker. Er wordt geleerd wat voor hen belangrijk is of niet en hoe het product kan aansluiten bij hun dagelijkse ritme. Door dit goed te begrijpen kan ervoor gezorgd worden dat het eindresultaat relevant en bruikbaar is.
Doordat je direct met de eindgebruiker werkt, worden ideeën geopperd waar de organisatie zelf nog niet aan gedacht had. Vervolgens kan direct gevraagd worden wat het allerbelangrijkst is.
Ook collega’s dienen opgeleid te worden in het toepassen van co-creatie. Er dient een open houding te zijn en informatie moet doorstromen naar de eindgebruiker. Dit start met co-creatief denken en handelen als organisatie. Van inzicht over naar samenwerking met de eindgebruiker. Daarom moeten ook collega’s betrokken worden bij de co-creatiesessie. Hierdoor leren zij ook meer als de eindgebruiker te denken en hem direct te benaderen
Potentiële nadelen van co-creatie
De tijdsinvestering zit vooral in het begin van het traject. Men moet tijd en energie steken in het betrekken van mensen in het project, maar eenmaal een goede pilootgroep is samengesteld, kan die tijd gecompenseerd worden met een betere efficiëntie.
Tijdens de brainstormfase kunnen uiteenlopende ideeën geopperd worden. Dat is eigenlijk een voordeel, omdat het probleem vanuit verschillende kanten belicht wordt, maar het kan als een nadeel ervaren worden als men al een kant gekozen heeft, of als er geen structuur is in de brainstorm. Daarom is het dan kwestie om de sessie goed te kanaliseren en structureren
De co-creatie checklist in 4 stappen
De co-creatie checklist is een instrument dat:
helpt co-creatie te overwegen.
het mogelijk maakt om co-creatie op een gemakkelijke, snelle manier te implementeren tijdens een verbeterproces.
meer betrokkenheid creëert met de eindgebruiker.
STAP 1: concretiseren van het probleem
- Het is essentieel dat vanuit een probleemstelling de doelstellingen en verwachtingen concreet gemaakt worden. Dit kan aan de hand van het SMART principe: de probleemstelling wordt Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdsgebonden geanalyseerd. Vanuit de doelstelling kunnen reeds indicatoren afgeleid worden, die gaande weg het proces verder verfijnt worden.
- Het kan relevant zijn om input bij de eindgebruiker te halen. Dit kan op verschillende wijzen, waaronder een focusgroep met eindgebruikers die kennis hebben van de probleemstelling. Een focusgroep bestaat bij voorkeur uit een heterogene mix van eindgebruikers om vanuit veel inzichten een concreet beeld te krijgen over het probleem. Vanuit de focusgroep kunnen dan leden voor de werkgroep uitgenodigd worden als de probleemstelling zich leent voor co-creatie.
STAP 2: Aftoetsen van co-creatie
- Niet elk proces leent zich voor co-creatie. Het moet relevant zijn om tot een co-creatie proces over te gaan.
- Het is belangrijk om te realiseren dat de structurele toegevoegde waarde van co-creatie vooral in de dialoog, luisteren en het samen ontwikkelen zit.
- Verder dient men er rekening mee te gehouden dat zowel zorgverleners als eindgebruikers getraind moeten worden om de zin van co-creatie te zien. Zorgverleners moeten weten dat het niet de bedoeling is dat de regie volledig wordt overgenomen bij co-creatie . Het doel van co-creatie is net de betrokkenheid van de eindgebruiker positief benutten terwijl de expertise steeds tot de zorgverlener blijft toebehoren.
- De participatieladder van Arnstein en het model geschetst door ICURO vzw kunnen helpen aftoetsen of een proces zich leent voor co-creatie.
Participatieladder van Arnstein
De participatieladder van Arnstein kan helpen om te bepalen op welk niveau de oplossing van de probleemstelling zich best situeert. Het woord kan ietwat misleidend zijn aangezien de hoogste graad van participatie niet participatie maar co-creatie is.
Deze treden worden herkent als ‘non-participatie’. Arnstein vindt manipulatie en therapie geen participatie omdat het manieren zijn waarop machthebbers eindgebruikers onderwijzen of overtuigen. Machthebbers gebruiken deze sporten om eindgebruikers op andere gedachten te brengen, en niet om hen te laten participeren in het beleid.
De middelste sporten (informeren, consulteren en paaien) van de ladder noemt Arnstein tokenisme. Hiermee wordt bedoeld dat de burger geen beslissingsbevoegdheid krijgt. De burger wordt gehoord en kan horen, maar heeft geen zekerheid dat zijn mening ook wordt meegenomen in de besluitvorming.
De bovenste drie sporten van de ladder kunnen als echte co-creatie worden gezien. Beslissingsbevoegdheid wordt herverdeeld en eindgebruikers plaatsen zich in een onderhandelingspositie met de machthebbers. Op de bovenste twee sporten hebben eindgebruikers meer invloed dan de machthebbers, of zelfs de volledige soevereiniteit.
Om na te gaan of een proces zich leent voor co-creatie of niet, kunnen de volgende vragen gesteld worden:
Bron figuur: Participatie in de zorg. Een inspiratiegids 2021. Zorgnet Icuro vzw.
Co-creatie is een middel om iets te bereiken, maar geen doel op zich. Het doel is de basis voor het traject dat daarop gaat volgen (en de methodiek die je vooruit kan helpen).
Willen we samen bouwen aan iets (proactief) of is het de bedoeling om samen iets te evalueren (reactief)?
Treden we in direct contact met de gebruikers (bv. focusgroepen) of werken we op een indirecte wijze samen (bv. vragenlijsten)?
Gebruikers, patiënten, familieleden en/of mantelzorgers? Willen we bepaalde verenigingen of bestaande groepen bereiken (georganiseerd) of willen we mensen bereiken die geen functionele binding hebben met elkaar (niet georganiseerd)?
Denk daarbij niet enkel aan de patiënten, familieleden of gebruikers, maar ook aan de professionals.
Er zijn veel methodieken, maar welke methodiek komt het best tegemoet aan het doel.
Wat ging goed? Wat ging minder goed? Wat moeten we bijsturen? Hebben we ons doel bereikt?
STAP 3: Projectteam selecteren
Nadat de doelstelling geformuleerd is, wordt duidelijk welke profielen geschikt zijn om in het proces deel te nemen. Er zijn een aantal factoren om mee rekening te houden bij het betrekken van leden, zowel voor medewerkers als eindgebruikers.
Het SHARE model
Om betrokkenheid bij de leden van het projectteam te vergroten, kan het SHARE principe toegepast worden. Origineel is dit een instrument ontwikkeld om patiënten te betrekken bij hun behandeling, maar het kan evengoed gebruikt worden om de eindgebruiker (en andere leden van de pilootgroep) in alle stappen van een veranderproces actief te betrekken en om een meer open en evenwaardige dialoog te bekomen. Zeker als je merkt dat iemand niet volledig mee is, kunnen deze stappen helpen.
In deze tabel wordt voor elke letter de Engelse benaming en vervolgens de Nederlandse toepassing benoemd:
S
Seek your patient.
Zoek personen actief op. Betrek hen actief bij de discussie.
H
Help your patient explore and compare treatment options.
Help personen om de voor- en nadelen van verschillende opties te zien en te onderzoeken. Deel informatie.
A
Assess your patients values and preferences.
Onderzoek hoe de persoon zich bij bepaalde opties voelt, zonder persoonlijk te worden omdat het hier om een algemeen veranderproces gaat. Alle manieren van inbreng zijn gewenst in deze fase.
R
Reach a decision with your patient.
Bereik een gezamenlijke beslissing met de persoon en met het hele projectteam.
E
Evaluate your patient’s desicion.
Evalueer of de persoon achter de beslissing staat, of er nog twijfels zijn en herneem dan het stappenplan.
STAP 4: Uitzetten van een concrete veranderopdracht
Het probleem wordt in het team opengesteld voor het aanreiken van oplossingen. Er zijn hiervoor verschillende manieren die gehanteerd kunnen worden.
Door de eindgebruiker te observeren, ermee te communiceren, informatie uit te wisselen en naar de eindgebruiker te luisteren, kan het team beter begrijpen wat de behoeften van hun doelgroep zijn, en hoe de diensten en producten beter kunnen aansluiten op de wensen van de eindgebruiker. In de plaats om eindgebruikers concreet te vragen naar oplossingen voor een probleem of vraagstelling, is het effectiever om te observeren wat eindgebruikers in die situatie doen, hoe ze met het probleem omgaan. Zo komen items die belangrijk zijn voor de eindgebruiker naar boven, waarover de eindgebruiker ontevreden is of waarbij op voorhand de grootste kansen worden gezien. Deze stap kan ook plaatsvinden voor het projectteam gevormd is (stap 1).
Convergerend/divergerend denken en communiceren: in deze fase is het van belang om voor elke oplossing en denkwijze open te staan. Naar elkaar toetreden en verschillen benoemen. Bij divergeren worden zoveel mogelijk opties opengelaten en verkend zonder zich vast te pinnen op één oplossing. Dit is de brainstormfase waarin alle mogelijkheden worden blootgelegd. Er zijn verschillende spelregels: oordelen uitstellen, treedt uit de comfortzone, ga voort op wat andere zeggen,… Bij convergeren wordt net naar een goede oplossing gezocht met de focus op het doel. Waar ligt de beste oplossing voor iedereen? Hierbij is een positieve en constructieve mindset van belang waarin vernieuwing wordt toegejuicht. In deze fase wisselen zich convergeren en divergeren zich telkens af tot een eenduidige oplossing wordt bereikt.
Vanuit deze fase worden oplossingen voor het probleem meer en meer concreet. Om eenduidigheid te bekomen kunnen in kleine groepjes voor- en tegenargumenten voor diverse oplossingen aangebracht worden. In een matrix worden voor en tegenargumenten genoteerd.