Onderzoeksmethodiek
Analyse van competenties en sleutelelementen
Steunend op het behoefteonderzoek (needsassessment) van de Academie Voor De Eerste Lijn werden competenties bepaald die nodig zijn om te integreren in curricula om studenten voor te bereiden op het werken in de eerste lijn. (5, 6)
Op basis van literatuuronderzoek, onderwijsmodellen en het advies van onderwijsexperts werden criteria geïdentificeerd waaraan krachtige leeromgevingen dienen te voldoen. (16, 17, 18, 19, 20)
Welke competenties moeten gezondheids- en welzijnsopleidingen integreren in hun curricula om studenten voor te bereiden op het werken in de eerstelijnszorg?
Personen met een chronische zorgnood en hun mantelzorger werden bevraagd over wat goede zorg voor hen betekent. (5)
Ze gaven aan dat ze willen behandeld worden als een persoon. Essentiële activiteiten zoals wassen, aankleden en de praktische en mentale ondersteuning hierbij zijn belangrijk. Echter zinvolle en essentiële activiteiten en goede relaties met familie, vrienden en verzorgers zijn noodzakelijk voor een betekenisvol leven. Patiënten ondersteunen doe je niet alleen door kennis en vaardigheden aan te bieden, maar ook door te luisteren en aandacht te schenken aan wat ze echt willen, met respect voor autonomie. (5, 6)
Voor de praktische en mentale ondersteuning zijn probleemoplossend vermogen en patiënteducatie belangrijk. De zorg- en welzijnsprofessional zal ook meer en meer de rol van coach op zich moeten nemen. Hij of zij werkt krachtgericht en empowerend. Zo ondersteunt de professional de pzon (persoon met een zorg- en ondersteuningsnood) in zelfmanagement en gedeelde besluitvorming. Het is dus belangrijk dat een professional goed kan samenwerken met de pzon (bv. om samen doelen te bepalen en een zorgplan op te stellen). Ook interprofessionele samenwerking is belangrijk. (5, 6, 9, 7, 13, 17, 18, 21, 22, 23)
Wat zijn de sleutelelementen van een krachtige leeromgeving in de eerstelijnszorg?
Om daar achter te komen deden we literatuuronderzoek, raadpleegden we onderwijsmodellen en zaten we rond de tafel met onderwijsexperten.
We leerden dat er een gevoel van urgentie moet zijn voor een krachtige leeromgeving, met een reëel probleem dat moet worden opgelost. De student moet controle hebben over zijn eigen leertraject en zelf bepalen hoe hij zijn leerdoelen wil bereiken. Samenwerking met andere studenten is essentieel, zowel binnen de eigen opleiding als opleidingsoverschrijdend. Docenten moeten een meer coachende rol op zich nemen en regelmatig feedback geven. Leren wordt effectiever als een verscheidenheid aan methoden en settings wordt ingezet die diepgaande reflectie stimuleren, bv. online gecombineerd met face-to-face, leren op school gecombineerd met leren op het werk, real life case studies, simulatie of real life settings, gesynchroniseerd leren gecombineerd met asynchroon leren. Studenten moeten worden beoordeeld op de manier waarop zij zich deze vaardigheden eigen maken om uitdagingen in het echte leven op te lossen. Evaluatie mag niet langer beperkt blijven tot het beoordelen van kennis, vaardigheden en houding alleen, maar moet ook de beoordeling van de ondernomen acties omvatten. (16, 24, 25)
Volgens de WGO (2010) is interprofessioneel onderwijs een noodzakelijke stap in de voorbereiding van een professional in de gezondheids- en sociale zorg die “klaar is voor de samenwerkingspraktijk” en beter voorbereid is om in te spelen op lokale gezondheidsbehoeften. Er is sprake van interprofessioneel onderwijs wanneer studenten van twee of meer disciplines over, van en met elkaar leren om de samenwerking en de kwaliteit van de zorg en diensten te verbeteren. (17, 21, 26)
- Real life setting: op de campus – op locatie
- Eenvoudig tot complex probleem
Authentiek leren is geworteld in complexe contexten en levensechte scenario’s en heeft een hoog vermogen om theorie om te zetten in de praktijk . Wanneer gebruik gemaakt wordt van authentieke/maatschappelijke problemen die relevant zijn voor het vakgebied waarin studenten zoeken naar een oplossing, ervaren ze dit als zinvol voor hunzelf en voor de pzon. Belangrijk hierbij is het koppelen van het eerder geleerde, zodat voorkennis wordt geactiveerd om nieuwe kennis te construeren. (16, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 31)
• Verschillende lesmethoden
• Zelfsturing van het leerproces
• Samenwerking
• Docent als coach
Een combinatie van verschillende lesmethoden (vb. online leren, face-to-face leren, werkplekleren,…) is aangewezen om kennis, vaardigheden en attitudes van theorie naar praktijk over te brengen en hogere leervaardigheden te ontwikkelen, van eenvoudig tot complex. (16, 24)
Naast verschillende lesmethoden geeft Vansteenkiste aan dat autonomie, betrokkenheid en competentie even noodzakelijk zijn als ademen, eten en slapen voor studenten om tot leren te komen. Daarom is het belangrijk dat studenten verantwoordelijkheid krijgen over hun eigen leerproces en aangemoedigd worden om te reflecteren over acties en om informele contacten te hebben naast formele leermomenten. Intrinsieke doelen en autonomie-ondersteunende (vs. controlerende) leerklimaten verbeteren het leren, de prestaties en het doorzettingsvermogen van de student. Studenten hebben uitdaging nodig, maar de taak moet wel haalbaar aanvoelen. Bespreek met de studenten wat lukt zodat ze succeservaringen hebben tijdens het leerproces. (24, 27, 29, 32)
- Proces en product evaluatie waar de werkelijkheid zo dicht mogelijk wordt benaderd
Een ander sleutelelement van een krachtige leeromgeving is de evaluatie. Hierbij zijn twee zaken van belang. Enerzijds ligt de focus op integratie van nieuwe kennis en vaardigheden in een reële setting, anderzijds op de reflectie van het leerproces en de nieuwe inzichten die dit met zich meebrengt. Zowel het leerproces als eindproduct moeten worden geëvalueerd. De student moet erkend worden in wat hij al weet en kan, om gemotiveerd te blijven en het evolutieproces in goede banen te leiden. (29, 33, 34)
Hoe hebben we deze inspirerende voorbeelden geselecteerd?
In 2020 werd er een onderwijsscan uitgevoerd bij de Vlaamse hogescholen en universiteiten. Hierbij werd gepeild naar de integratie van de eerstelijn in de opleiding, met focus op de drie thema’s waar de Academie zich op toespitst (zelfmanagement, doelgerichte zorg en interdisciplinair samenwerken). (11) Daarnaast werden ook pzons, mantelzorgers en zorgprofessionals bevraagd. (5) Hieruit bleek dat er een kloof bestaat tussen de competenties waarover een zorgprofessional in de eerste lijn moet beschikken om tegemoet te komen aan de behoeften van de pzon en de opleiding die studenten gezondheidszorg en welzijn momenteel krijgen. Bovendien geeft de WGO aan dat het huidige zorgstelsel gebaseerd is op het acute zorgmodel, gericht op pathologie met gefragmenteerde en slecht gecoördineerde zorg, niet opgewassen is tegen de uitdaging van een grotere groep mensen met complexe zorgbehoeften. Daarom moet een zorgprofessional een coach zijn voor de patiënt, doelen verduidelijken en samen met de patiënt het zorgplan ontwikkelen. Een zorgprofessional moet rekening houden met de wensen van de pzon en actief en aandachtig kunnen luisteren naar wat de pzon wil. Bij het opstellen van een zorgplan moet de pzon ondersteund worden in zijn autonomie door een team van professionele zorgverleners, familie en vrienden, om de pzon te motiveren. (4, 5, 11)
Er zijn innovatieve en krachtige leeromgevingen nodig om de professional in staat te stellen deze competenties te verwerven.
In onze zoektocht naar goede voorbeelden, maakten we gebruik van resultaten uit de onderwijsscan[1], deden we een bevraging bij partners van de Academie en hielden we een workshop voor hogere beroepsopleidingen, type 5 Verpleegkunde. De voorbeelden die we zo aangeleverd kregen werden geanalyseerd rekening houdend met de 6 competenties en de 3 sleutelelementen van een krachtige leeromgeving, zoals hierboven aangegeven.
Extra info m.b.t. de onderwijsscan uitgevoerd in 2020 door de AVDEL: Onderzoek bij de zorg- en welzijnsopleidingen in het Vlaamse Hoger Onderwijslandschap naar het aan bod komen van de thema’s doelgerichte zorg, zelfmanagementondersteuning en interprofessionele samenwerking in de eerste lijn. (6, 11)
Inspireren, ontwikkelen en evalueren van krachtige leeromgevingen
We selecteerden een verscheidenheid aan voorbeelden van krachtige leeromgevingen die kunnen inspireren om studenten beter voor te bereiden op de uitdagingen in de eerstelijn.